Yüksek etki potansiyeline sahip kariyerlerin özellikleri
Her kariyerin etki potansiyeli aynı değildir. Bazı kariyerler diğerlerinden çok daha fazla etki yaratabilir. Bu kariyerlerin belli kalıpları olduğunu söyleyebiliriz. Belli özelliklere sahip kariyer yollarını tercih ederek kariyerinizin potansiyelini yüzlerce kat artırabilirsiniz. Aşağıda bunların neler olabileceğine bakacağız.
Önem arz eden bir değer sağlayabilmesi
Kariyerler arasındaki etki farkının ilk belirleyicisinin o kariyerin üretimine veya teminine hizmet ettiği değerin önemi olduğunu söyleyebiliriz. Kariyerinizi gerçekten zor durumda olan insanların ihtiyaçlarını karşılamak için kullanmak ile sadece reyting odaklı televizyon dizileri yapmak ile geçirmek arasında çok büyük bir fark olacaktır. Beklenileceği üzere sağlık, eğitim, adalet gibi alanlardaki kariyerlerin (doktorluk, öğretmenlik, avukatlık gibi) değerinin daha yüksek olduğu düşünülür.
Neyin ne kadar önem arz ettiği tabii ki bir miktar görecelidir. Kimi insanlar yaşam beklentisini arttırma, hastalık yükünü azaltma gibi sağlık alanındaki ilerlemelerin önemini öncelerken kimileri ise insanların çeşitli konularda daha bilgili olmasını daha önemli görebilir. Bu farklı görüşler belli alanların alt ayrımlarında da olabilir. Örneğin kimi insanlar çocukların sağlığı ve eğitimini ön planda tutarken, başkaları yaşlıların bakımını veya yükseköğrenimi ön planda tutabilir. Öte yandan neyin önemli olduğuna dair cevaplarda bir miktar çoğulculuğun olması, bu konuda hiçbir net cevap verilemeyeceği manasına da gelmez. Örneğin bir sigara şirketindeki müdürün veya asparagas bir magazin dergisi editörünün bir doktor veya bir öğretmene kıyasla daha önemli bir iş yaptığını düşünmeyiz.
Bu uç örneklerin ötesinde de belli yargılarda bulunabilir. İhtiyaç sahibi pek çok insanın olduğu bir dünyada ve ülkede yaşadığımız düşünüldüğünde bir sanatçının, bir sporcunun veya bir arkeoloğun bir hemşireden veya bir öğretmenden daha önemli bir hizmet sunduğunu söylemek zordur (Ama bu mesleklerin de belli durumlarda yüksek etki yaratması olasılık dahilinde olabilir, aşağıda bunlara bakacağız).
Geniş ölçekli etki yaratmaya müsait olması
Özellikle çok yüksek etkili kariyerleri ortalama kariyerlerden ayıran unsurun bu olduğu söylenebilir. Bazı kişiler kariyerleri ile yüzlerce, binlerce hatta on binlerce insana (veya canlıya) etki edebilir iken bazı kariyerlerde bu sayılar çok daha mütevazı olur. Bir kariyer ne kadar fazla kişinin hayatında değişiklik yaratır ise etkisi de o kadar katlanacaktır.
Dolayısıyla kariyerlerin etki potansiyelini değerlendirirken o kariyerin sadece anlık olarak doğrudan ürettiği şeyi veya verdiği hizmeti değil (örneğin cerrahın yaptığı ameliyatı değil), o kariyerin süreç boyunca etki ettiği kişileri de dikkate almak gerekir. Bu perspektiften bakıldığında farklı kariyerlerin değeri önemli derecede değişecektir. Örneğin her ne kadar hiçbir hastaya bakmayan veya hiç ameliyata girmeyen bir kamu sağlığı politika oluşturucusu veya yürütücüsü yaptığı işin ölçeği bakımından ortalama bir cerrahtan daha fazla insana fayda sağlayabilir.
Farklı meslek alanları bu açıdan yüksek potansiyele sahiptir. Adil ve faydalı politikalar, verimli kamu hizmetleri milyonlarca insanı etkileyebilir. Başta siyasi kariyerler olmak üzere kamu yönetimindeki birçok pozisyonun idealist bağlamdaki çekiciliğinin bundan geldiği söylenebilir. Bu resimde kimileri daha çok politika "oluşturucu" rollerini alır iken kimileri de daha çok politika "yürütücü" rollerini alabilir.
Belli bir bilginin keşfi veya teknolojinin geliştirilmesi de geniş ölçekli bir etki yaratabilir. Bunlar zorlu bir süreç sonunda bir kere keşfedildikten veya geliştirildikten sonra başkaları tarafından kitlesel olarak kullanılabilir. Filozoflar, bilim insanları, akademisyenler ve gazeteciler her ne kadar elle tutulur bir mal üretmiyor veya doğrudan bir hizmet vermiyor gibi gözükseler dahi aslında bunların sağlanmasına veya daha iyi sağlanmasına imkan verecek araçları sağlamaktadırlar. Bu resimde de kimileri ilgili bilgiyi ilk defa bulacak olan araştırmacı roller alır iken kimileri de daha çok bulunan bilgiyi kitleselleştirecek roller alır.
Özel sektördeki pek çok kariyer de ilk bakışta idealist olarak algılanmasa dahi ölçeklendirilmiş etkileri dikkate alındığında aslında kayda değer etkiler yarattıkları veya yaratabilecekleri görülebilir. Pek çok başarılı şirket her ne kadar hayati derecede önemli bir ürün veya hizmet sunmuyor olsa da arz ettiği şeyi çok yüksek ölçekte sağladığı için büyük bir etki yaratabilir. Bu kapsamda şirketlerin sağladıkları istihdam ve ödedikleri vergiler düşünüldüğünde yüksek etki potansiyelleri anlaşılabilir. Örneğin bir banka ilk bakışta bir sağlık kuruluşu kadar büyük bir etkide bulunmuyor gibi gözükebilir ancak binlerce müşterisinin on binlerce ekonomik faaliyetindeki rolü düşünüldüğünde etkisinin azımsanmaması gerektiği ortaya çıkacaktır. Ama tabii ki bu her şirket için söylenemez. Pekala oldukça geniş ölçekli bir iş kolu bir önceki alt başlıkta sunulduğu üzere oldukça değersiz ve hatta zararlı bir ürün veya hizmet temin ediyor olması halinde son kertede ölçekli dahi olsa kayda değer bir etki yaratmıyor olabilir. Öte yandan makul bir toplumsal ihtiyacı (örneğin finansman, konut, mobilya, iletişim, tekstil, gıda, eğlence ve bunun gibi) karşılayan bir faaliyetin şeyin ölçeklendirilmesi pekala birim değeri yüksek ama ölçeklendirilmesinde kısıtlar olan bir faaliyetten daha yüksek etki yaratabilir.
Başkalarının yapmadığını yapmak
Herkesin yaptığı veya kolaylıkla yapabileceği şeyleri yaparak gerçek anlamda büyük bir etki yaratılması zordur. Örneğin bir fırıncı aslında temel bir gıda olan ekmek üretir ve bunu yüzlerce insana arz eder. Ancak fırıncının yüzlerce insanı açlıktan kurtardığını söyleyemeyiz çünkü insanlar pekala alternatif kaynaklardan da gıda tedarik edebilir veya o fırın kapanırsa yerine bir başkası kurulabilir. Bu durum başka meslekler için de geçerli olabilir. Örneğin bir cerrahın yaptığı her ameliyat ile bir insan hayatı kurtardığını tam olarak söyleyemeyiz. Çünkü o cerrah olmasaydı da onun yerini alabilecek başka bir cerrah (veya uzun vadede başka bir tıp öğrencisi) olacaktır.
Bu noktada fark yaratmanın iyi bir yolunun ihmal edilmiş alanlarda çalışmak olduğu söylenebilir. Alanın önemi ve ölçeğine kıyasla görece az sayıda insanın çalıştığı bir alanda çalışmanın gerçek etkisi çok yüksek olabilir. Belli sebeplerden ötürü olagelmiş eksiklikleri gidermeyi hedefleyen kariyerlerin tercih edilmesi bu bağlamda değerlidir. Sivil toplum alanındaki kariyerlerin idealist bağlamdaki bir çekiciliği bundandır. Sivil toplum kuruluşları genel itibarıyla toplumsal olarak henüz yeterli ilgi ve kaynak ayrılmayan konulara odaklanarak bunların çözümüne çalışır.
Ama her sivil toplum kuruluşunun bunu yaptığı da söylenemez. Bazı sivil toplum kuruluşları mevcut kamu hizmetlerinden veya diğer sivil toplum kuruluşlarından kayda değer şekilde farklılaşamaz ve büyük bir net etki yaratamaz. Çünkü bu faaliyetler de eğer başkaları tarafından zaten yapılıyor veya yapılabiliyor ise o zaman etkisinin potansiyeli kısıtlı kalacaktır. Ama diğerleri tarafından gerçekten ihmal edilmiş bir alanda gerçekten farklı faaliyetler diğer seçeneklere kıyasla çok daha etkili olabilir.
Bu başlıkta yüksek potansiyeli olan tek kariyer seçeneği sivil toplum kuruluşlarında çalışmak değildir, farklı kariyer yollarında da bu ölçüte göre pozisyon alınabilir. Örneğin bir bilim insanı çalışmalarını diğer bilim insanlarının göz ardı ettiği alanlara yönelterek etki potansiyelini artırabilir. Sektörünü değiştirecek şekilde başkalarının yapmadığı bir şeyi yapan bir özel sektör girişimcisi de başarılı olması halinde büyük bir etki yaratabilir. Veya bir kişi her ne kadar kendisi sivil toplumda çalışmıyor olsa da kariyeri ile elde ettiği malvarlığının kayda değer bir kısmını etkili bir kuruluşa bağışlayarak bu kuruluşta bizzat çalışmaktan daha büyük bir etki yaratabilir. Çünkü çoğu sivil toplum kuruluşunda aslında çalışmaya istekli pek çok vasıflı insan vardır ancak asıl darboğaz bütçedir. Yani her ne kadar siz bir sivil toplum kuruluşunda çalışmasanız dahi o pozisyonu alabilecek başka biri olabilecek iken (fırıncı ve cerrahın durumundan çok farklı olmayacak şekilde), siz kayda değer büyüklükte bir bağış yapmadığınız zaman onun ikamesini bulmak çok daha zor olabilir.
Ortalamanın üzerine çıkmak
Başkalarının yapmadığını yapmanın bir diğer biçimi başkalarının yaptığından daha iyisini yapmaktır. Eğer işinizde gerçekten iyi olursanız o işi sizin yerinize yapmaya gönüllü başka insanlar olsa dahi siz o kişilerden daha üstün performans göstereceğinizden ötürü gerçek bir etki yaratabilirsiniz. Örneğin işinde gerçekten iyi bir cerrah gerçekten de yüksek etkili olabilir çünkü onun yerine gelecek bir sonraki cerrah adayına kıyasla daha fazla başarılı ameliyat gerçekleştirecektir.
Aynı durum tüm meslekler ve işler için geçerlidir. İnsan gerçekten üretken olduğu bir kariyer yolunda ilerlemesi halinde vasat (veya vasatın altı) performans gösterdiği bir kariyere kıyasla çok daha etkili olabilir, her ne kadar vasat performans gösterdiği kariyer yukarıdaki diğer unsurları sağlıyor olsa dahi. Buna ek olarak, belli bir alanda gerçekten çok üstün performans gösteren kişiler piyasada o işi en iyi yapan kişilerden biri olarak çok yüksek bir talep görebilir ve oldukça yüksek gelir elde edebilirler. Her ne kadar yüksek gelir kendi başına yüksek etkiye denk olmasa dahi bu gelirin etkili derneklere büyük meblağlı bağış yapmak için kullanılması halinde gerçekten büyük bir etki yaratılabilir.
Yüksek performans tabii ki insanın çalışkanlığı ile doğrudan ilişkilidir. Ama yüksek performans sadece irade gücü ile de açıklanamaz. İnsanın kendi becerilerine, tercihlerine, değerlerine ve hayatındaki diğer şeylere uygun bir kariyer seçmesi bu noktada üretkenliğini belirlemede ciddi bir rol oynar (başka bir yazıda bu konuyu daha kapsamlı inceleyeceğiz).
Bu nedenle neredeyse tüm meslekler ve pozisyonlar (cerrah, öğretmen, çiftçi, sporcu, fırıncı, sanatçı, futbolcu, mühendis, modacı…) esasında sizin için en etkili olabilecek kariyer için birer adaydır. Çünkü en yüksek performansı göstereceğiniz meslek ve pozisyon en etkili olabileceğiniz seçenek olabilir.
Gerçekten başarı sağlanabilmesi
Pek çok insan belli mesleklerde ve alanlarda çalıştığı için bundan manevi bir haz duyar ama bu kendi başına olumlu bir etki yaratılacağını garanti etmez. Birçok kişi her ne kadar önem arz eden ve/veya ölçek potansiyeli yüksek bir alanda çalışmasına rağmen somut olarak başarılı olmadığı için gerçek anlamda bir etki yaratamaz.
Bu nedenle kariyer yolları değerlendirilirken sorulması gereken çok önemli bir soru söz konusu işte veya alanda gerçekten ilerleme kaydedilmesinin olası ve muhtemel olup olmadığıdır. Çözülmesi veya ilerleme kaydedilmesi imkansız veya çok zor olan alanlarda etki yaratma olasılığı daha düşük olur.
Örneğin oldukça büyük ve yüce hedefleri olan bir sivil toplum kuruluşu çalışanı veya tıpta çığır açacağını düşünen bir bilim adamı düşünelim. Bunlar güzel amaçlar olsa dahi eğer başarı ihtimali düşük ise bu durum söz konusu kariyer yolunun tercih edilmesi aleyhine bir sebep teşkil eder. Bazı idealist kariyerlerin "fazla" idealist olarak nitelenmesi bu bağlamda haklıdır.
Öte yandan kısa ve uzun vadeli başarı ihtimallerini artıracak adımlar atmak ve buna uygun kariyer tercihlerinde bulunmak da mümkündür. Örneğin gerçekçi hedefleri olan, bunlara ulaşmak için verimli yöntemler benimseyen, faaliyetlerini belirlerken verilere ve akılcı sebeplere dayanarak karar veren kuruluşları tercih etmek başarı ihtimalini artıracaktır.
Bunların hepsi genellikle bir arada olmaz
Bu noktada etkili bir kariyer için bir formül geliştirebiliriz:
Önem x Ölçek X Başkalarının Yapmadığını Yapma Oranı X Ortalamanın Üstüne Çıkma Oranı x Başarılı Olma Olasılığı
Pek çok etkili kariyer bu formüldeki unsurların bazılarında yüksek “skorlara” sahiptir. Ama her bir unsurun yüksek değerli olmasını beklemek gerçekçi olmaz. Örneğin binlerce insana istihdam sağlayan bir iş adamının yaptığı işin ölçeği yüksek olsa da, yaptığın birim işin (mesela mobilya imalatı diyelim) önemi o kadar yüksek olmayabilir. Veya bir sivil toplum derneğinin çalışmaları önemli ve ölçeklendirilebilir olsa dahi kesin başarı vaat etmeyebilir. Veya bir kişi her ne kadar seçtiği meslekten başka bir alanda (mesela spor yorumculuğu diyelim) kısmen daha iyi bir performans gösterebilecek olsa dahi mevcut işinin (bir bankacı olduğunu varsayalım) sağladığı hizmetin önemi ve ölçeğinden ötürü doğru kararı vermiş olabilir.
Bu nedenle kariyer seçeneklerini değerlendirirken dogmatik olmamak gerekir. Kişiye bağlı olarak her meslek ve sektörde çok etkili veya çok etkisiz olunabilir. Yukarıdaki ölçütler kullanılarak farklı senaryolarda farklı neticelerin (olumlu veya olumsuz) ortaya çıkabileceği görülebilir. Bu nedenle başarılı bir idealist kariyer için illa belli bir mesleğin tercih edilmesi veya illa belli bir alanda çalışılması gerektiğini söylemek yanlış olur. Farklı kişiler farklı mesleklerde farklı şekillerde büyük etkiler yaratabilir. Bu nedenle bu sitede belirli bir meslek veya çalışma alanı tavsiyesinde bulunmaktan bilinçli olarak kaçınıldı.
Öte yandan bu farklı olasılıklar ve belirsizlikler tüm kariyer yollarının eşit değerde ve potansiyelde olduğu manasına gelmez. Tabii ki bazıları yukarıda belirtilen ölçütler itibarıyla daha avantajlı, bazıları da daha kısıtlıdır. Kariyer seçeneklerini tartarken bu unsurlardan hiçbirinin “sıfır” olmamasına (veya sıfıra yakın olmamasına) dikkat etmek ve mümkün olduğunca bu unsurların oldukça yüksek olabileceği şekilde pozisyon almak doğru bir yaklaşım olacaktır.