Pek çok kariyer kâğıt üzerinde başarılı görünse de gerçekte neredeyse hiçbir etki yaratmıyor olabilir

Neredeyse her meslek grubu kendi alanının çok önemli olduğunu iddia eder. Pek çok insan da kendi mesleğinin olağan ilerleyiş sürecinde bu değere katkı sağlayacağını düşünür. Bunda bir haklılık payı vardır: her meslek toplumsal hayatta bir işlev görür. 

 

Ama her bir kariyerin çok büyük bir etki yarattığını söylemek daha zordur. Bu yazıda pek çok kariyerin etkisinin farklı sebeplerden ötürü kısıtlı olabileceği ve büyük bir olumlu etki yaratmanın sanıldığı kadar kolay olmayabileceği iddia edilecek. 

 

Gelir ve sosyal statü olumlu etki ile denk olmayabilir

​

İdeal şartlarda her işte o işin gereklerini muntazam şekilde yerine getirecek insanların çalışması, bu insanların da kullandıkları yetileri ve ortaya koydukları emekleri ile orantılı şekilde maddi ve manevi olarak ödüllendirilmeleri gerekir. Bu çerçevede insanlar gerek maaş gerekse de prestij sinyallerini takip ederek kendi yeteneklerine ve tercihlerine uygun kariyer kararları verir ve bu yolda ilerleyerek optimal seviyede olumlu etki sağlarlar. 

 

Ancak ne yazık ki her durumda bu ideal şartların sağlandığını söyleyemeyiz. Pek çok işin tamamı veya kayda değer bir kısmı “boştur”, her ne kadar maaşı ve prestiji makul ve hatta yüksek olsa dahi. Piyasada çok hayati hizmetler düşük fiyatlanırken bazı gereksiz hizmetler ise oldukça yüksek fiyatlanabilir. Örneğin birçok televizyon yorumcusunun geliri, sağlık sistemindeki hasta bakıcılardan çok daha fazladır. 

 

Kimi zaman açıkça zararlı veya dejenere faaliyetler dahi oldukça yüksek gelir sağlayabilir. Örneğin sigara şirketleri veya akıl almaz derecede aptalca dizi prodüksiyonları muazzam gelirler elde edebilir. Sosyal statü de birçok durumda adil bir şekilde belirlenmez. Gelir ve mal varlığındaki haksız eşitsizlikler çoğu zaman bu konuda da haksız eşitsizlikler doğurur. Pek çok insan ne yazık ki ağırlıklı olarak mesleğinin ve pozisyonunun fiyakası üzerinden değerlendirilir, gerçekte ne ortaya koyduğu ile değil. 

 

Mesleğin veya pozisyonun iddiası ile gerçekleşen şey aynı olmayabilir

 

Bazı meslekler ve pozisyonlar kağıt üstünde çok iddialıdır. Örneğin eğitimciler “gelecek nesilleri yetiştirir”, akademisyenler “bilim üretir”, siyasetçiler “ülkeye demokrasi getirir”, sivil toplum kuruluşları “insanların hayatlarını kurtarır” ve bunun gibi. 

 

Ama iddialar her zaman (hatta çoğu zaman) gerçekleşmez. Eğer öyle olsaydı pek çok sorun kısa zamanda çözülüverirdi. Özellikle büyük ve zorlu meseleler, sırf o alanda çalışılıyor diye kendiliğinden aşılmaz. Birçok durumda insanlar ve organizasyonlar belli faaliyetlerde bulunsalar da bunların gerçekten arzu ettikleri etkiyi yaratıp yaratmadığını ve bunun ölçeğini somut olarak ölçmez. Örneğin bir akademisyen çok sayıda ders veriyor veya yayın yapıyor olsa da, bunlar nihayetinde öğrencilerde veya okuyucularda bir etki yaratmıyor olabilir. 

 

Öte yandan pek çok kuruluş, meslek grubu ve kişiler, kendi statülerini yükseltmek için çalışmaları hakkında büyük iddialarda bulunmaktan çekinmez ve böyle bir algı oluşturmaya meyillidirler.  

​

Maliyetler

​

Her şeyin bir maliyeti vardır. Kariyerler için de bu farklı değildir. En basitinden tüm işlerin karşılığında bir maaş alınır. Bu maaş neticede söz konusu kurum ve daha büyük resimde toplum için bir maliyettir. Dolayısıyla kariyerlerin olumlu etkileri sadece bu etkiler dikkate alınarak değerlendirilmemelidir, bunların maliyetleri ile karşılaştırılması gerekir. 

 

Örneğin üniversitede çalışan bir akademisyenin makalelerini veya derslerini beğenebilirsiniz. Ancak bu değerlendirmeyi izole bir şekilde değil, o akademisyenin o makaleleri ve dersleri hazırlarken aldığı maaşla karşılaştırarak yapmak gerekir. Mesela yılda 1-2 makale ve 50-100 saatlik ders anlatımının 1 milyon liraya (bu sadece personel maaşı, diğer maliyetler ile bu rakam çok daha yükselebilir) yakın bir maliyetinin olması her halde ilk bakıştaki olumlu tabloyu biraz dengeleyecektir. 

 

Maaş dışında birçok başka maliyet de vardır. Örneğin söz konusu faaliyet için harcanan kişisel ve kolektif zaman, hizmet veya mal alıcılarının yapmak zorunda oldukları harcamalar ve bunun gibi. 

​

Ya başka türlü olsaydı? (Karşı olgusallar)

 

Son olarak, insanın kariyerinde yaptıklarının etkisini değerlendirirken sadece olanları değil, aynı zamanda başka olası senaryoları da dikkate almak gerekir. Bunu yaptığımızda pek çok kariyerin etkisi ilk bakışta göründüğünden daha düşük hale gelebilir. 

 

Bir cerrahı ele alalım. Bu cerrah her ay onlarca ameliyat yapıyor olsun. Bundan hareketle bir cerrahın her ay onlarca insanın hayatını kurtardığını rahatlıkla söyleyebilir miyiz? İlk bakışta basit bir “evet” cevabı bariz olarak doğru gözüküyor çünkü netice itibariyle eline neşteri alıp ameliyatı gerçekleştiren kişi o cerrah. 

 

Ama bu cevap aslında meselenin bazı önemli unsurlarını gözden kaçırıyor. Bu unsurları ön plana çıkarmak için örnekteki cerrahın ameliyatlarını gerçekleştiremeden işten ayrıldığını hayal edelim. Bu durumda hastaları ölecek miydi? Veya daha da geriye gidelim ve bu kişinin gençliğinde üniversite eğitimi için tıp fakültesi yerine mühendislik fakültelerinden birini tercih ettiğini hayal edelim. Bu durumda ameliyathanesi boş mu kalacaktı? Tabii ki bu boşluklar başka kişiler ile doldurulacak idi. Bu durumlarda kişinin gerçek etkisi esasında sağladığı çıktının tamamı ile ölçülemez çünkü o olmasaydı da bir başkası aynı işi yapabilirdi. Buradaki gerçek etki ancak o olmasa idi onun yerine geçebilecek kişiden farkı ile karşılaştırılarak ölçülmesi gerekir. Bu bazı hallerde gerçekten yüksek olabilir: örnekteki cerrahın olağanüstü yetenekli ve çalışkan olduğunu, meslektaşlarına kıyasla çok daha iyi bir performans göstermesi halinde bu doğru olacaktır. Ama kişinin genel olarak vasat bir performans göstermesi halinde bu etki farkı sıfıra yakın da olabilir çünkü bir başkasının onun yerini alması halinde netice değişmeyecek olabilir. 
 

Sonuç

 

Her ne kadar pek çok kariyer yolu belli bir etki iddiasında olsa da bunlar temelsiz olabilir. Eğer hakiki bir etki yaratmayı istiyorsanız kariyerinizi planlarken oldukça seçici olmanız gerekir. Bu yazıdaki argümanlar her mesleğin ve işin etkisiz olduğunu iddia etmiyor. Tam tersine, her meslekte bazı kariyerler olağanüstü etkiler yaratabilir. Ancak bunların özenle seçilmesi ve bilinçli olarak belli hedeflere yöneltilmesi gerekir. Pek az kariyer yolu olağan gidişatında kendiliğinden olağanüstü bir etki yaratır. Bunu sağlamak için kariyerin yüksek etki yaratmaya yöneltecek kararların alınması gerekir.