Alışılagelmiş kariyer tavsiyeleri genellikle yetersizdir
Kariyer tavsiyesi içerikli pek çok kaynak mevcut. Bu yazıda alışılagelmiş tavsiyelerin önemli bir kısmında ciddi eksiklikler olduğu ve kariyer kararları verilirken bu eksikliklere dikkat edilmesi gerektiği iddia edilecek.
Birçok kariyer tavsiyesi aşırı indirgemecidir
Kariyer tavsiyesinde bulunan bazı kişiler bir veya birkaç şeye odaklanılarak hedeflere ulaşılabileceğini ifade eder: “X’i yapın ve hayalinize ulaşın” gibi. Bunlar genellikle belli bir üretkenlik taktiği veya iş başvurularında başarı ihtimalini yükseltecek bir öneri olur. Bu ilk bakışta çekici gelir çünkü sorunun görece kolay bir çözümü olduğu sunulmaktadır.
Bunların çoğunda en azından bir miktar doğruluk payı vardır. Örneğin “tutkulu olduğunuz şeyi yapın” dikkate almaya değer bir tavsiyedir. Gerçekten de insanın yaptığı işe dair hiç hevesinin olmaması onun üretkenliğini düşürecektir. Ancak sadece tutkuyu takip ederek başarılı olmayı beklemek gerçekçi olmaz. Zor şeylere erişmek hiçbir zaman çok kolay olamaz ve tutku dışında birçok unsurun bir araya gelmesi gerekir. Buna ek olarak olarak tutkularımız zaman içinde değişebilir; farklı şeyler öğrenip denediğimizde başka alanlara da ilgimiz artabilir.
Başka örnekler için de benzer sorgulamalar yapılabilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, karmaşık meselelerin basit birkaç şeyle çözümlenemeyeceğinin farkında olunması gerektiğidir. Pek çok tavsiyede işaret edilen unsurlar gerçekten gereklidir ancak yeterli değildir.
Birçok kariyer tavsiyesi olağanüstü iddialıdır
Özellikle sık paylaşılan kariyer tavsiyeleri büyük şeyler vaat eder: zengin olmak, ünlü olmak, kimsenin ulaşmadığı noktalara erişmek gibi. Tabii ki tavsiye edilen şeyin uygulandığı zaman kayda değer bir fayda sağladığını iddia etmekte yanlış bir şey yok. Ama birçok kariyer tavsiyesi görece basit birkaç değişiklik ile muazzam şeyler başarılabileceğini açıkça veya zımnen iddia eder.
Bu gerçekçi değildir. Olağanüstü neticeler tam da olağanüstü olmalarından ötürü nadirdir. Milyar dolarlık bir şirketin oluşturulması, bilimsel bir buluşun yapılması, tarihsel bir siyasi kırılma gibi olayların gerçekleşmesi için şans da dahil olmak üzere birçok şeyin bir araya gelmesi gerekir. Bunların gerçekleşmesi bir iki tavsiyenin uygulanmasına bağlanamaz.
Bu noktada insanın kendi kısıtlarının farkında olması ve bunları kabullenmesi de önemlidir. Makul bir insan kuvvetle muhtemel dünyanın en zenginlerinden biri olmayacağını veya tarih kitaplarında isminin yer almayacağını bilir. Başarı genellikle kademeli olarak gerçekleşir ve illa olağanüstü olmasına da gerek yoktur. Gelecek beklentileri oluştururken hayaller kurulabilir ama gerçek kariyer planları yaparken gerçekçi senaryolar üzerinden kalibrasyon yapmakta fayda vardır. İcra ettiğiniz meslekte ilk %1'lik veya %10'luk kesimde yer almak, belli bir politikanın kabul edilmesinde önemli rol oynamak, çalıştığınız kurumun etkisini kayda değer şekilde büyütmek gibi şeyler belki gazetelerde haber olmayacaktır ama yine de çok büyük bir etki teşkil edebilir. Temelsiz hayaller peşinde koşup sonra hayal kırıklığı ile ideallerinizden tamamen kopmaktansa daha gerçekçi hedeflerle adım adım ilerlemek daha akılcı bir yaklaşım olabilir.
Birçok kariyer tavsiyesi bireysel farklılıklara duyarlı değildir
Kariyer tavsiyelerindeki bir diğer mesele söz konusu tavsiyenin herkes için faydalı olacağının varsayılmasıdır. Örneğin “risk alın”, “yurtdışına gidin”, “belli bir mesleği veya sektörü tercih edin” gibi tavsiyeler çoğu zaman sanki bunlar herkes veya en azından içeriğin hitap ettiği herkes için uygun öneriler gibi sunulmaktadır.
İlk bakışta insanların iyi kötü birbirine benzer olduğunu varsayarsak bu tip genel tavsiyeler makul görünebilir. Bunların değerlendirilmesi bazı durumlarda gerçekten oldukça faydalı olabilir de. Örneğin bu zamana kadar büyük getirisi olabilecek makul riskleri almayı hiç düşünmemiş bir kişinin çeşitli olasılıkları dikkate alması büyük bir fark yaratabilir. Bu tip tavsiyelerin yayılmasının bir sebebi de bu olumlu neticelerin gerçekleşiyor olmasıdır.
Ama bunlar her ne kadar bazı insanların yapması gereken şeyler olsa dahi herkesin yapması gereken şeyler olmayabilir. Çünkü farklı insanların farklı koşulları, yetenekleri, geçmişleri ve değerleri vardır. Herkesin her aşamada risk alması, yurtdışına gitmesi, aynı mesleğe veya sektöre yönelmesi makul olamaz. Her ne kadar insanlar arasında belli benzerlikler ve denklikler olsa da, her bireyin birbirinden ciddi farklılıkları da olabilir. Bu farklılıkları dikkat alıp değerlendirmeden genel şablonlar üzerinden bir kariyer planlaması yapmak olumsuz sonuçlara yol açabilir.
Birçok kariyer tavsiyesi iddiasını geniş çaplı bir veri havuzundan ziyade birkaç seçme örneğe dayandırır
Kariyer tavsiyelerinin doğruluğu ve etkililiği iddia edilirken genellikle onu uygulayanların başarılı olmasına işaret edilir. Yaygın biçimde önerilerin tavsiyelerin önemli bir kısmı ünlü ve başarılı kişilerin bunları uyguladığı üzerinden gerekçelendirilir. Örneğin "Steve Jobs’a göre sizi başarıya götürecek 10 söz", "Rahmi Koç’tan gençlere 15 tavsiye" gibi.
Başarılı insanların yaptıklarını onlardan dinlemek veya onların yaptıklarını model almak tabii ki mantıklıdır. Başarılı insanlar netice itibariyle belli şeyleri farklı yaparak başarılı olmuşlardır. Hele ki olağanüstü başarılı insanlar söz konusu ise onların belli şeyleri “çözdükleri” ve diğer insanların yapmadığı şeyleri yaptıklarını düşünmek doğaldır.
Ancak yine de her başarılı örneğin genelleştirilebileceğini rahatlıkla söyleyemeyiz. Başarılı örneklerde belli şablonların işe yaramış olması bunların her vakada işe yarayacağı manasına gelmez. Kaldı ki başarılı vakalarda vurgulanan unsurların belirleyici bir rol oynadığı da kesin değildir. Belki başka bir dinamik başarının sebebi olmuştur; korelasyon her zaman nedenselliği kanıtlamaz. Son olarak, sunulan örneklerde sadece genellikle başarılı kişiler vurgulanmakta, başarısızların durumu dikkate alınmamaktadır. Pekala aynı tavsiyeyi başka insanlar da uygulamış ancak başarısız olmuş olabilir. Dolayısıyla her ne kadar çarpıcı olsa dahi tekil örneklere dayalı tavsiyelere temkinli yaklaşmak gerekir.
Birçok kariyer tavsiyesi maliyetleri ve belirsizlikleri göz ardı eder
Kariyer tavsiyeleri doğal olarak “iyi haberler” vermeye meyillidir. Tavsiye arayışında olanların da beklentisi budur. Olumsuz olasılıklardan bahsetmek ister istemez tatsızdır. Kariyer içeriklerinin çoğunluğu oldukça “pozitif” bir havadadır. Bu da esasında genel amaçla paraleldir. Kariyer içerikleri insanların kariyerleri ile ilgili bazı şeyleri değiştirmesi için motive olmaları gerekir.
Bununla birlikte kariyerle ilgili meselelerin her zaman sorunsuz ve kesin bir şekilde hallolacağını hiç kimse garanti edemez. Her kariyer yolunda ve aşamasında belli başarısızlık riskleri vardır ve bunlar birçok tedbir alınmasına rağmen gerçekleşebilir. Kariyer planlaması yaparken bu tip senaryoların da gerçekleşebileceğini dikkate alarak seçenekleri tartmak iyi bir kuraldır. Örneğin seçtiğiniz iş veya okulda başarılı olamamanız, çalıştığınız sektörün daralması, başlattığınız yeni girişimin ilgi çekememesi gibi ihtimallerin değerlendirmelerinizde kesinlikle yer alması gerekir.
Bu nedenle kariyer planlarınızda sadece olumlu senaryolar için yapılacaklar listesi yapmakla sınırlı kalmayıp belli olumsuz senaryoları da düşünüp bunlar için de B planları oluşturmak akılcı bir tutum olacaktır. Neredeyse hiç kimsenin kariyeri düz bir çizgide ilerlemez. Birçok başarılı insan ilk başta kafasında kurduğu kariyer beklentilerinden oldukça farklı bir noktada ve biçimde başarıya ulaşır.
Kariyer kararları vermek zor ve karmaşık bir süreçtir. Bu süreçte dış kaynaklardan tavsiye almak faydalı olabilir, ancak bu tavsiyeleri eleştirel bir gözle değerlendirmek şarttır. Abartılı vaatler, aşırı basitleştirmeler, kişisel farklılıkları göz ardı eden genellemeler ve tek taraflı iyimserlik içeren tavsiyelere karşı temkinli olmak gerekir. İyi bir kariyer planlaması, gerçekçi beklentiler, bireysel durumunuzun farkındalığı ve olası risklerin de hesaba katıldığı dengeli bir yaklaşımla mümkündür.